Banan jest rośliną zielną o silnym, soczystym kłączu, z którego wyrasta krótka łodyga ledwie wystająca nad powierzchnię ziemi. na łodydze tej rozwijają się ogromne liście; ich blaszka liściowa ma do 4 m długości i 80–90 cm szerokości. Pochwy liściowe obejmują siebie tworząc pozorny pień, który osiąga wysokość do 15 m. Kwiatostanem jest kłos z dolnymi kwiatami żeńskimi - środkowymi – obupłciowymi i górnymi – męskimi. Tylko kwiaty żeńskie zawiązują owoce. Ich zalążnia dolna przekształca się w owoc. Owocostan banana ma do 2 m długość i może ważyć do 50 kg (średnio 15 kg). Liczba owoców w owocostanie niektórych odmian dochodzi do 300. Plantacje bananów są rentowne przez 30 lat od ich założenia (na hektarze rośnie około 2000 roślin). Średni plon wynosi 30 ton z 1 ha.
Odmiany uprawne o jadalnych owocach, rozmnażane wyłącznie wegetatywnie, są w większości sterylnymi triploidalnymi klonami (2n = 32, 33), powstałymi w wyniku mutacji. Mają one wyjątkowo duże wymagania wodne. Do banana rajskiego należy najbardziej rozpowszechniona odmiana o owocach doskonale znoszących transport – Gros Michel. Charakterystyczne cechy banana rajskiego to: czekoladowobrązowe plamy na liściach, owłosione szypułki i czerwonawopurpurowe przykwiatki. Owoce długie, po dojrzeniu wygięte, trójgraniaste, o miąższu mączystym. Nasiona (jeśli są) silnie spłaszczone.
Miąższ surowego owocu zawiera 75–76% wody, 15–25% cukrów (głównie sacharozy), około 7% skrobi, 1,3% białka, 0,3–0,6%; olejku eterycznego, celulozę, kwas jabłkowy, enzymy, pektyny, związki potasu, pewną ilość witamin C, B2, PP, E i prowitaminę A. Skórzasta okrywa zawiera dużo garbników i karotenu. Węglowodany owocu banana są łatwiej przyswajalne od węglowodanów ziarna zbóż. Aromat owoców zależy od zawartości w nich estrów (izowalerianowo-izoamylowego i octowo-izoamylowego).
Większą część zbiorów przeznacza się do bezpośredniego spożycia (dojrzale – na deser, niedojrzałe – na jarzynę). Z miąższu produkuje się mąkę, mączkę, dżem, galaretki, marmoladę, syropy, wina i namiastki kawy. Banany w swojej ojczyźnie spożywane są w najróżniejszej formie: surowe, gotowane, pieczone w popiele, smażone na oleju, a przygotowując zapasy suszone na słońcu i wędzone. Sałatę sporządza się z bezpłodnych wierzchołków owocostanów, kwiatów, kwiatostanów i przykwiatków oraz oleju palmowego. Gotuje się pąki kwiatowe i pozorne pnie.
Zielone pozorne pnie, liście, kłącza, okrywy owoców i zbywające owoce stanowią paszę dla bydła, owiec, świń i słoni. Świeże, suszone liście zastępują talerze i papier pakunkowy. Włókna z liści używane są do wyrobu powrozów, mat, grubego papieru. Owoce mają działanie lecznicze (lekko przeczyszczające przy różnych schorzeniach żołądkowych). Niedojrzałe owoce i gotowane kwiaty zalecane są chorym na cukrzycę. Owoce zalecane są – w diecie odchudzającej , chorym na stwardnienie tętnic, przy nadciśnieniu, biegunkach, zapaleniach jelit, ropnych zapaleniach okrężnicy, chorobach wątroby, zapaleniach nerek (w przypadku cukrzycy i silnej nadkwaśności żołądka ogranicza się spożycie dojrzałych owoców). Dzięki zawartym w miąższu biologicznie czynnym substancjom (scrotonina, nerpinefryna, dopamina, katecholamina) owoce stosuje się z powodzeniem w schorzeniach jelit i wrzodach żołądka. Sok działa leczniczo przy wylewach krwi do żołądka i dwunastnicy, czerwonce i cholerze, i jest stosowany jest jako środek uspokajający i przeciwskurczowy przy histerii i epilepsji.
Popiół z kłączy i roślin jest środkiem przeciwrobaczym. W Chinach kłącza, posiekane pnie i szypułki owoców podaje się świniom zarażonym robakiem Stephanurus dentatus.
